భారత జాతిపిత మహాత్మా గాంధీ అహింసా సిద్ధాంతానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా గొప్ప ప్రతీకగా నిలిచారు. సత్యాగ్రహం ద్వారా భారత స్వాతంత్య్ర ఉద్యమాన్ని ముందుకు నడిపిన ఆయన ప్రభావం దేశ సరిహద్దులను దాటి ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించింది. అయితే ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రతిష్ఠాత్మకమైన నోబెల్ శాంతి బహుమతి మాత్రం గాంధీకి దక్కలేదు.
అయితే గాంధీని నోబెల్ కమిటీ పరిగణనలోకి తీసుకోలేదని కాదు. ఆయనను 1937, 1938, 1939, 1947, 1948 సంవత్సరాల్లో మొత్తం ఐదుసార్లు నోబెల్ శాంతి బహుమతికి నామినేట్ చేశారు. పలుమార్లు ఆయన తుది జాబితాలోనూ చోటు సంపాదించారు.
తరువాత నోబెల్ కమిటీ సభ్యులు కూడా గాంధీకి అవార్డు ఇవ్వలేకపోయిన విషయంపై విచారం వ్యక్తం చేశారు. 1989లో దలైలామాకు నోబెల్ శాంతి బహుమతి ప్రకటించిన సమయంలో కమిటీ చైర్మన్, ఆ పురస్కారం “కొంతవరకు మహాత్మా గాంధీ జ్ఞాపకానికి నివాళి” అని పేర్కొన్నారు.
తొలిసారి నామినేషన్ ఎప్పుడు?
1937లో నార్వే పార్లమెంట్‌లోని లేబర్ పార్టీ సభ్యుడు ఓలే కోల్‌బ్యోర్న్‌సెన్ గాంధీ పేరును తొలిసారి నామినేట్ చేశారు. ఆ ఏడాది మొత్తం 13 మంది అభ్యర్థుల తుది జాబితాలో గాంధీ కూడా ఉన్నారు.
అప్పటికే దక్షిణాఫ్రికాలో భారతీయుల హక్కుల కోసం పోరాడుతూ గాంధీ సత్యాగ్రహ సిద్ధాంతాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. అనంతరం బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా భారతదేశంలో అహింసాయుత పోరాటాన్ని కొనసాగించారు.
నోబెల్ కమిటీ సలహాదారు ప్రొఫెసర్ జాకబ్ వర్ముల్లర్ గాంధీని గొప్ప వ్యక్తిగా, భారత ప్రజల ప్రేమను పొందిన నాయకుడిగా అభివర్ణించారు. అయితే ఆయన రాజకీయ విధానాల్లో కనిపించిన మార్పులు, జాతీయవాదం, రాజకీయ నాయకత్వం వంటి అంశాలపై కొన్ని సందేహాలను కూడా వ్యక్తం చేశారు.
1937లో శాంతి బహుమతి లార్డ్ సెసిల్ ఆఫ్ చెల్‌వుడ్‌కు లభించింది. కోల్‌బ్యోర్న్‌సెన్ 1938, 1939లోనూ గాంధీని నామినేట్ చేసినప్పటికీ అవార్డు దక్కలేదు.
1947లో మళ్లీ తుది జాబితాలో గాంధీ
భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన 1947లో గాంధీ మరోసారి నోబెల్ శాంతి బహుమతి తుది జాబితాలో చోటు సంపాదించారు. ఆ ఏడాది ఆరుగురు అభ్యర్థుల్లో గాంధీ ఒకరు.
Also Read:ఓటు హక్కుపై గాంధీజీ తొలి పోరాటం
ఈసారి గాంధీపై రూపొందించిన నివేదిక గతంలో కంటే మరింత సానుకూలంగా ఉంది. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఆయన పోరాటం, రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో భారతదేశం పాత్ర, హిందూ–ముస్లిం ఘర్షణ వంటి అంశాలను చరిత్రకారుడు జెన్స్ అరూప్ సెయిప్ పరిశీలించారు.
అయితే 1947లో దేశ విభజన, భారత్–పాకిస్థాన్ మధ్య ఉద్రిక్తతలు, భారీ స్థాయిలో జరిగిన హింస నోబెల్ కమిటీ పరిశీలనలో కీలక అంశాలుగా మారాయి.
కమిటీ చైర్మన్ గున్నార్ యాన్ డైరీ ప్రకారం, ఇద్దరు సభ్యులు గాంధీకి అవార్డు ఇవ్వాలని మద్దతు తెలిపారు. మరో ముగ్గురు మాత్రం అంగీకరించలేదు. భారత్–పాకిస్థాన్ వివాదం కొనసాగుతున్న సమయంలో గాంధీకి పురస్కారం ఇవ్వడం సరైనదా అనే సందేహాలు వారిలో ఉన్నాయి.
1947లో గాంధీ ప్రార్థనా సమావేశంలో చేసిన ఒక ప్రకటన కూడా కమిటీ చర్చల్లో ప్రస్తావనకు వచ్చింది. పాకిస్థాన్‌తో న్యాయం కోసం ఇతర మార్గాలు లేకపోతే యుద్ధానికి వెళ్లాల్సి రావచ్చని ఆయన వ్యాఖ్యానించినట్లు రాయిటర్స్ నివేదిక పేర్కొంది. అయితే గాంధీ ఆ నివేదిక అసంపూర్ణంగా ఉందని, తన అహింసా సిద్ధాంతంలో ఎలాంటి మార్పు లేదని స్పష్టం చేశారు.
చివరకు ముగ్గురు సభ్యులు గాంధీకి అవార్డు ఇవ్వడాన్ని వ్యతిరేకించారు. 1947 నోబెల్ శాంతి బహుమతి క్వేకర్లకు లభించింది.
చివరి నామినేషన్.. గాంధీ మరణం
1948లో గాంధీ మరోసారి నోబెల్ శాంతి బహుమతికి నామినేట్ అయ్యారు. అయితే జనవరి 30, 1948న ఆయన హత్యకు గురయ్యారు. ఆ ఏడాది నామినేషన్ల గడువు ముగియడానికి కేవలం రెండు రోజుల ముందే ఈ ఘటన జరిగింది. మాజీ నోబెల్ విజేతలు సహా ఆరుగురు గాంధీ పేరును నామినేట్ చేశారు.
దీంతో నోబెల్ కమిటీకి ఒక కొత్త ప్రశ్న ఎదురైంది. మరణించిన వ్యక్తికి నోబెల్ శాంతి బహుమతి ఇవ్వవచ్చా?
ఆ సమయంలో నోబెల్ ఫౌండేషన్ నిబంధనలు కొన్ని పరిస్థితుల్లో మరణానంతరం పురస్కారం ఇచ్చేందుకు అవకాశం కల్పించేవి. అందువల్ల గాంధీకి మరణానంతరం అవార్డు ఇవ్వడాన్ని వెంటనే తిరస్కరించలేదు.
అయితే గాంధీ ఏ సంస్థకు చెందినవారు కాకపోవడం, ఆయన ఆస్తులు లేకపోవడం, వీలునామా రాయకపోవడం వంటి అంశాలు కూడా సమస్యగా మారాయి. పురస్కారంతో వచ్చే నగదును ఎవరు స్వీకరించాలనే ప్రశ్న తలెత్తింది.
నార్వేజియన్ నోబెల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఈ విషయంపై సలహాలు తీసుకుంది. స్వీడన్‌లోని పురస్కార సంస్థల అభిప్రాయం ప్రకారం, కమిటీ నిర్ణయం తీసుకున్న తర్వాత మరణించిన వ్యక్తికి మాత్రమే మరణానంతరం నోబెల్ ఇవ్వాలని సూచించారు.
Also Read:ఓటు హక్కుపై గాంధీజీ తొలి పోరాటం
చివరకు 1948 నవంబర్ 18న నార్వే నోబెల్ కమిటీ ఆ ఏడాది శాంతి బహుమతిని ఎవరికీ ఇవ్వకూడదని నిర్ణయించింది. “సరైన జీవించి ఉన్న అభ్యర్థి లేరు” అని పేర్కొంది. కమిటీ చైర్మన్ గున్నార్ యాన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, గాంధీకి మరణానంతరం పురస్కారం ఇవ్వడం నోబెల్ బహుమతి స్థాపకుడి ఉద్దేశాలకు విరుద్ధంగా ఉండేది.
ఈ విధంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా అహింసకు ప్రతీకగా నిలిచిన మహాత్మా గాంధీకి ఐదుసార్లు నామినేషన్ వచ్చినప్పటికీ నోబెల్ శాంతి బహుమతి మాత్రం దక్కలేదు.