ప్రపంచ అవయవ దాన దినోత్సవం 2026 సందర్భంగా భారత్లో ఒక వ్యక్తి అవయవ దానం చేసిన తర్వాత ఏం జరుగుతుంది? దానం చేసిన అవయవం ఎవరికి ఇవ్వాలనే నిర్ణయం ఎలా తీసుకుంటారు? రక్త వర్గం, HLA అనుకూలత, వెయిటింగ్ లిస్ట్, వైద్య అత్యవసర పరిస్థితులు వంటి అంశాలు ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో నిపుణులు వివరిస్తున్నారు.
అవయవ దానం ఒక వ్యక్తికి కొత్త జీవితాన్ని అందించగలదు. అయితే ఒక వ్యక్తి తన అవయవాలను దానం చేయాలని నిర్ణయించుకున్న తర్వాత లేదా కుటుంబ సభ్యులు అందుకు అంగీకరించిన తర్వాత ఏం జరుగుతుంది? దానం చేసిన అవయవాన్ని ఏ రోగికి ఇవ్వాలనే నిర్ణయం ఎవరు తీసుకుంటారు? ఎక్కువ కాలంగా వెయిటింగ్ లిస్ట్లో ఉన్న వ్యక్తికే అవయవం లభిస్తుందా?
భారత్లో అవయవాలు లేదా కణజాలాల కేటాయింపు నిబంధనలు అవయవాన్ని బట్టి మారుతాయి. ప్రతి అవయవానికి వేర్వేరు ప్రమాణాలు ఉండవచ్చు. దీనికి సంబంధించిన మార్గదర్శకాలను నేషనల్ ఆర్గన్ అండ్ టిష్యూ ట్రాన్స్ప్లాంట్ ఆర్గనైజేషన్ (NOTTO) అందిస్తుంది.కిడ్నీ మార్పిడి విషయంలో రక్త వర్గం, HLA అనుకూలత కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. అయితే గుండె, ఊపిరితిత్తులు, కాలేయం వంటి ఇతర అవయవాల కేటాయింపు విధానం కొంత భిన్నంగా ఉంటుంది.
మరణించిన దాత నుంచి కిడ్నీ అందుబాటులోకి వచ్చినప్పుడు, కిడ్నీ కేటాయింపు విధానం ప్రకారం రోగులను ఎంపిక చేస్తారు. కిడ్నీ విషయంలో రోగుల రక్త వర్గం ఆధారంగా జాబితా రూపొందించి, సాధారణంగా ముందుగా నమోదు చేసుకున్న వారికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చే విధానం అనుసరిస్తారు.
మణిపాల్ హాస్పిటల్ కనకపుర రోడ్లో కన్సల్టెంట్–నెఫ్రాలజీ, రీనల్ ట్రాన్స్ప్లాంట్ ఫిజీషియన్గా ఉన్న డాక్టర్ దీపేష్ వి. ప్రకారం, మరణించిన దాత నుంచి కిడ్నీ అందుబాటులోకి వచ్చినప్పుడు వెయిటింగ్ లిస్ట్లో ముందున్న కొంతమంది రోగులను HLA అనుకూలత పరీక్షల కోసం ఎంపిక చేస్తారు.
మొదటి రోగికి అవయవం సరిపోతే, అలాగే ఆ అవయవాన్ని స్వీకరించగల వైద్య పరిస్థితి ఉంటే కిడ్నీ అతనికి లేదా ఆమెకు కేటాయిస్తారు. రక్త వర్గం సరిపోకపోవడం వంటి కారణాలతో మొదటి రోగి కిడ్నీని స్వీకరించలేకపోతే, తదుపరి అర్హత ఉన్న రోగికి అవకాశం కల్పిస్తారు.అవయవ కేటాయింపులో అనేక వైద్య అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. ఏ అవయవం అందుబాటులో ఉందన్నదాన్ని బట్టి విధానం మారుతుంది.
గుండె, ఊపిరితిత్తులు, కాలేయం మార్పిడి విషయంలో వెయిటింగ్ లిస్ట్, రక్త వర్గ అనుకూలత వంటి అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. కొన్ని ప్రత్యేక అత్యవసర వైద్య పరిస్థితుల్లో ఉన్న రోగుల కోసం సూపర్-అర్జెంట్ లిస్ట్ కూడా ఉంటుంది.అలాంటి రోగులు సంబంధిత సంస్థ నిర్దేశించిన ప్రమాణాలను పూర్తి చేస్తే, సాధారణ క్రమాన్ని పక్కన పెట్టి అత్యవసర ప్రాతిపదికన అవయవాన్ని పొందే అవకాశం ఉంటుంది.
ఈ అవయవాల విషయంలో కిడ్నీ మార్పిడిలో ఉన్నట్లుగా HLA మ్యాచింగ్ అదే స్థాయిలో అవసరం ఉండదు. బదులుగా రక్త వర్గం, దాత అవయవ పరిమాణం, గ్రహీత శరీర పరిమాణం వంటి అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. దానం చేసిన అవయవం పరిమితమైనదే కాకుండా సమయపరంగా అత్యంత కీలకమైన వనరు. అందువల్ల అవయవ కేటాయింపు వ్యవస్థలో వైద్య అనుకూలత, రోగి అత్యవసర పరిస్థితి, మార్పిడి విజయవంతమయ్యే అవకాశాలు వంటి అంశాల మధ్య సమతుల్యత అవసరం.
క్లినికల్ ఆడిట్ల ద్వారా అవయవ కేటాయింపు వ్యవస్థను ఎప్పటికప్పుడు సమీక్షించి మెరుగుపరుస్తుంటారు. ప్రక్రియ పారదర్శకంగా, న్యాయంగా ఉండటంతో పాటు దానం చేసిన అవయవాలను అత్యుత్తమంగా ఉపయోగించి ఎక్కువ మంది రోగులకు ప్రయోజనం కలిగించడమే దీని లక్ష్యం.భారత్లో అవయవ మార్పిడి అవసరం ఎంత పెద్దదో గణాంకాలు కూడా చూపిస్తున్నాయి. 2025లో దేశంలో 20,138 అవయవ మార్పిడి శస్త్రచికిత్సలు జరిగాయి. ఇది ఇప్పటివరకు నమోదైన అత్యధిక సంఖ్య. అయితే మరోవైపు 63,000 మందికి పైగా కిడ్నీ మార్పిడి, సుమారు 22,000 మందికి కాలేయ మార్పిడి అవసరమవుతోంది.
అవయవాల కొరత కారణంగానే అవయవ దానంపై అవగాహన పెంచడం మరింత ముఖ్యమవుతోంది. ట్రాన్స్ప్లాంట్ వ్యవస్థలో పురోగతి సాధించినప్పటికీ, అవయవాల కోసం ఎదురుచూస్తున్న రోగుల సంఖ్య అందుబాటులో ఉన్న అవయవాల కంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంది.అవయవ దానానికి సంబంధించిన అపోహలు ఇప్పటికీ ప్రధాన అడ్డంకుల్లో ఒకటిగా ఉన్నాయని వైద్యులు చెబుతున్నారు. మతపరమైన, సాంస్కృతిక అంశాల కారణంగా కొన్ని కుటుంబాలు అవయవ దానానికి వెనుకడుగు వేస్తుంటాయి.
అయితే భారత్లోని ప్రధాన మతాల్లో ఏదీ అవయవ దానాన్ని నిషేధించలేదని సంబంధిత సమాచారం చెబుతోంది.అవయవ దానం తర్వాత ఎవరికి అవయవం ఇవ్వాలనే నిర్ణయం కేవలం ఎవరి అవసరం ఎక్కువగా ఉందన్న దానిపై ఆధారపడి ఉండదు. ప్రతి ట్రాన్స్ప్లాంట్ వెనుక వైద్య అనుకూలత, వెయిటింగ్ లిస్ట్, అత్యవసర పరిస్థితి, నియంత్రణ మార్గదర్శకాలు, ట్రాన్స్ప్లాంట్ వైద్య బృందాల సమన్వయం వంటి అనేక అంశాలతో కూడిన వ్యవస్థ ఉంటుంది.
డాక్టర్ సింఘాల్ పేర్కొన్నట్లుగా, అవయవ దానాన్ని అసాధారణమైన విషయంగా కాకుండా సాధారణ సామాజిక బాధ్యతగా భావించేలా నిరంతర ప్రజా అవగాహన కార్యక్రమాలు అవసరం.దాత కుటుంబానికి అవయవ దానం నిర్ణయం అత్యంత క్లిష్టమైన సమయంలో తీసుకోవాల్సి రావచ్చు. అయితే ఆ తర్వాత అవయవం ఎలా ఉపయోగించబడుతుందో తెలుసుకోవడం ద్వారా, ఆ అమూల్యమైన దానాన్ని ఎంత జాగ్రత్తగా నిర్వహిస్తున్నారో కూడా అర్థమవుతుంది.
ప్రతి ఉపయోగించగల అవయవం వైద్య అవసరం, అనుకూలత, న్యాయమైన కేటాయింపు విధానం ఆధారంగా సరైన గ్రహీతకు చేరేలా చూడటమే ఈ వ్యవస్థ ప్రధాన లక్ష్యం.
గమనిక: ఈ కథనంలోని సమాచారం సాధారణ అవగాహన కోసం మాత్రమే. దీనిని వృత్తిపరమైన వైద్య సలహాగా పరిగణించకూడదు.